Nghệ thuật của bút dài

Một bài viết vô cùng bổ ích cho những ai đang nhen nhóm ý định và muốn tìm hiểu về việc làm bút từ Calligrapher Đào Huy Hoàng.

20180503 idesign daohuyhoang2 01

(Một bài viết của Calligrapher Đào Huy Hoàng)

Khi tôi bắt đầu làm bút cách đây 4 năm, rất nhiều người bạn của tôi cho rằng chỉ cần cho một miếng gỗ lắp vào máy tiện, xoẹt xoẹt và bùm, một cây bút đủ đẹp và dùng đủ đã hoàn thiện. Tôi cũng đã từng nghĩ đơn giản như vậy, và vì thế một đứa chân ướt chân ráo, không có tí kinh nghiệm gì về đồ gỗ, lại đi tiện bút. Tôi cứ mường tượng ra rằng tự mình làm bút là khỏi phải tốn kém mua ở bển rồi! Cho đến khi tôi nghiện các chất liệu còn hơn chính bản thân cái bút…

Nói dài nói ngắn, chung quy là tôi vẫn đã và đang tiếp tục tiện gỗ, ngoài bút thì thỉnh thoảng làm đồ chơi linh tinh khác, nhưng tập trung chủ yếu là “tăm xỉa răng” và “đũa ăn” giá cao - từ một loại gỗ đến nhiều loại gỗ, và đa dạng các loại chất liệu vân vân và vân vân. Đến bây giờ, nói không ngoa thì tiện bút là một trong những thứ khó nhất của tiện gỗ. Và tôi đã làm được kha khá những thứ điên rồ!

Tính đến nay có lẽ tôi đã làm suýt soát 3,000 cái bút đến nơi, cả đồ tốt lẫn đồ lởm, tốt lẫn hỏng, dùng được lẫn vứt đi. Gần nhất là cây Kelchner mà tôi vô cùng yêu thích, cả làm và dùng; vì nó quá đẹp, toả đầy khí chất.

Đôi dòng về Kelchner

20180503 idesign daohuyhoang2 02 4
Chân dung và chữ kí của L. M. Kelchner trên tạp trí Penman’s Art Journal số tháng 11 năm 1897

Lloyd M. Kelchner (1862 - 1948) là một người làm bút (penman) và một nghệ nhân làm bút xuất chúng người Mỹ. Sinh ra và lớn lên ở Pennsylvania, Kelchner được tiếp xúc với kĩ thuật làm bút từ rất sớm. Tài năng của ông phát triển mạnh khi ông bắt đầu gia nhập Pen Art Hall của G. W. Michael ở Ohio (Mỹ) những năm đầu 1880 - nơi mà ông vừa được học viết và làm bút. Ông là bạn học của nhiều penman tài năng khác đương thời, phải kể đến C. P. ZanerE. W. Bloser.

Trong suốt 60 năm sự nghiệp, ông tập trung vào công việc giảng dạy tại các trường Business College, ông không chế tác nhiều bút dưới dạng thương mại. Ông làm cây Kelchner B (không rõ ngày tháng năm) từ gỗ của máy nghiền bột bị hỏng mà cha ông đóng từ năm 1822. Ông ghép nhiều mẩu gỗ vụn khác nhau, cùng với ngà voi và gỗ Brazilian Rosewood, rồi đẽo bằng dao, miếng kính vỡ và giấy nhám. Cây bút gốc khá dài, nhưng đã bị gãy và được gắn lại khi trao tay nhiều nhà sưu tầm. Cây Kelchner A được hoàn thành năm 1930, khi ông 68 tuổi. Ông cũng đẽo tay cây bút này từ gỗ của máy nghiền bột bị hỏng, và sơn đen trắng trên thân bút.

Hai cây bút Kelchner hiện thuộc sở hữu của Christopher Yoke.

idesign nghethuatbutdai 02
Hoàng cùng Christopher Yoke và con gái Gaby, tháng 7 năm 2017

Christopher Yoke là một nghệ nhân làm bút người Mỹ. Cụ nội của ông là một penman - giáo viên nổi tiếng ở Indianapolis, Indiana (Mỹ) những năm cuối thế kỉ 19. Gia đình ông có truyền thống làm gỗ, Yoke kế thừa nhiều kĩ thuật qua 4 thế hệ. Ông chế tác và bán nhạc cụ (guitar, trống,…) trong nhiều năm trước khi bắt đầu làm bút năm 2012. Ông là người đầu tiên phục dựng là các loại bút gỗ cổ thế kỉ 19-20 và phát triển thêm kĩ thuật ghép gỗ phức tạp. Tôi rất vinh dự khi được truyền dạy những kĩ thuật này khi đến thăm ông năm 2016 và 2017.

idesign nghethuatbutdai 03
Đào Huy Hoàng, 4/2018

Cây bút mà tôi thực hiện gần đây, mà tôi gọi là Kelchner - Yoke, lấy cảm hứng từ cây bút gốc Kelchner B và sử dụng kĩ thuật ghép gỗ mà tôi được học từ Yoke. Tôi sử dụng 5 loại gỗ: Redheart, Yellowheart, Holly, Blackwood và Gabon Ebony, cẩn thận ghép chúng lại với nhau trong 4 ngày và tiện hoàn thiện trong nửa ngày nữa. Đây là cây bút khó nhất tôi từng làm, và trong bài viết này tôi xin kể câu chuyện của làm bút thông qua quá trình thực hiện từ A đến Z.

20180503 idesign daohuyhoang2 03 1

Khi ghép nhiều loại gỗ với nhau, điều đầu tiên cần lưu ý đó là độ giãn nở. Gỗ luôn tương tác với môi trường: Giãn ra và co lại theo nhiệt độ, thẳng hay uốn cong theo độ ẩm, và vì thế khi làm một cây bút dài (12 inch ~ 30.5 cm) ta cần phải cân nhắc kĩ lượng loại gỗ, và vân gỗ. Không phải bất kì thanh gỗ nào cũng có thể sử dụng để tiện mảnh và dài, chúng phải đảm bảo ít nhất độ đàn hồi - không quá cứng không quá mềm, và có vân gỗ đều, thẳng.

image
Các cung cách xẻ gỗ.
Nguồn ảnh: Summitt Forest Products

Với những vị trí xẻ khác nhau trên cùng 1 cây gỗ bạn sẽ cho ra các thanh gỗ với vân gỗ có hình dạng cũng như độ thẩm mỹ khác nhau. Hình bên dưới chính là những cách xẻ gỗ phổ biến hiện nay để cho ra thanh gỗ như vậy.

Xẻ thẳng (plain sawn): Đây là cách xẻ phổ biến và hay gặp nhất. Bề mặt tấm gỗ là các vân uốn lượn dạng mái vòm nhà thờ, vân gỗ được xếp nằm ngang. Gỗ sau khi xẻ thường dùng làm mặt đồ nội thất cần kích cỡ lớn. Cách xẻ này tương đối dễ dàng và tiết kiệm chi phí, tuy nhiên cấu trúc của gỗ không được bền, và dễ nứt theo môi trường.

Xẻ 1/4 (quarter sawn): Bề mặt gỗ là các vân thẳng chạy dọc theo chiều dài đôi khi pha những vệt trắng chạy ngang vân, vân gỗ được xếp xiên chéo. Cách xẻ này còn cho tấm gỗ có sự ổn định hơn loại thẳng. Miếng gỗ vừa có độ thẩm mỹ vừa có độ bền cao hơn nên thường sử dụng cho các loại vật dụng có tính trang trí, đặc biệt được sử dụng cho các loại nhạc cụ.

Xẻ tách lớp (rift sawn): Cách xẻ này cho ra bề mặt gỗ đẹp nhất và đương nhiên cũng đắt tiền nhất. Bề mặt gỗ là các vân thẳng chạy dọc suốt theo chiều dài. Mắt cắt ngang là các thớ gỗ nằm ngang. Xét riêng về tiện gỗ loại xẻ này cho gỗ cấu trúc bền hơn cả, tuy nhiên phải hy sinh nhiều thẩm mỹ - vân gỗ không nổi bật như xẻ thẳng hay xẻ 1/4.

20180503 idesign daohuyhoang2 05
Tấm gỗ tương ứng với từng cách xẻ.
Nguồn ảnh: Summitt Forest Products

Khi chọn gỗ làm bút dài, tôi sử dụng gỗ xẻ tách lớp để làm đuôi có cấu trúc gỗ bền nhất, có độ dẻo cao và ít đứt gãy, và xử dụng xẻ bằng hoặc xẻ 1/4 để làm phần đầu bút có kích thước lớn hơn cần phải khoe vân gỗ mà không sợ nguy cơ gẫy như đuôi bút.

Các loại gỗ tôi chọn ở đây đều có độ co giãn gần tương đương, khoảng 0.7% và có độ ẩm khoảng 10-13% với gỗ cứng như Ebony và tốt nhất là 8-12% các loại gỗ cứng trung bình như Redheart và Yellowheart.

Tôi dùng CA glue để gắn gỗ lại với nhau, giữa mỗi mối nối là một cái đinh gỗ hoặc đinh đồng thau nhỏ giúp gỗ được kết nối chắc chắn, không bị gẫy trong quá trình tiện trên máy với tốc độ cao (2,500-3,000 vòng/phút). Cái khó ở đây là phải đảm bảo làm sao tất cả các mối nối phải thẳng hàng, và chuẩn tâm! Mỗi mối nối cần ít nhất 24 giờ để keo khô hoàn toàn, và ngấm sâu trong gỗ. Trước khi tiện tôi sẽ kiểm tra lại toàn bộ một lần nữa, phải chính xác 100%.

idesign nghethuatbutdai 06 2

20180503 idesign daohuyhoang2 07 3

idesign nghethuatbutdai 12
Ta-da!!!! Cây bút đã hoàn thiện, và được gắn lá đồng.

Dưới đây là một số cây Kelchner - Yoke khác mà tôi đã làm:

idesign nghethuatbutdai 13
Đào Huy Hoàng, 7/2017

Nguồn: Đào Huy Hoàng
Ban biên tập iDesign