Đáo Đáo - Graphic Design

Thiết kế trường tồn của lịch và câu chuyện về bố cục lưới

Không gì có thể thay thế thiết kế kiểu lưới tối giản và thiết kế lịch là một trong những minh chứng rõ ràng trong suốt thời gian qua.

Bài viết bởi Francesco Bertelli, giám đốc thiết kế tại Work & Co, Brooklyn.


Xung quanh ta là những đồ vật mang trên mình chiều sâu lịch sử, nhưng vì chúng quá quen thuộc nên ta thường không để ý đến.

Hình ảnh nào hiện lên trong tâm trí khi bạn liên tưởng đến một bộ lịch? Chắc hẳn là một bảng chứa những con số được sắp xếp thành 7 cột và 5 dòng (hoặc 6 tùy theo vị trí ngày thứ nhất) thể hiện trình tự thời gian nguyên tháng. Chúng ta bắt gặp chúng hàng ngày, trong điện thoại cá nhân hoặc được gắn trên tường. 

Bất cứ khi nào bắt gặp 1 kiểu thiết kế được hoàn thiện tốt, tôi luôn tự hỏi rằng quyết định đằng sau đó là gì, ai đảm nhiệm chức năng đó để tạo thành một sản phẩm như ngày hôm nay. Và thiết kế lưới của lịch là một trong những chủ đề ấy.

Tôi có cơ sở để nói rằng khi một kiểu mẫu nào đó trường tồn qua thời gian, có thể là nó đã đạt giới hạn chuẩn mực riêng - có nghĩa là người dùng đã hài lòng với phương pháp giải quyết một vấn đề và không cần đến một thay đổi nào phát sinh nữa. Không ai cấm cản nhà thiết kế thực hiện thay đổi nhưng có thể những tính năng mà họ thêm vào - ví dụ như tăng cường tính dễ đọc cho lịch - sẽ trở nên bão hòa như hình bên dưới (Fig.1).

Đường cong thiết kế sản phẩm.

Thường thì, khi một sản phẩm đạt đến “vùng đất” này, sẽ có một sản phẩm khác vượt mặt nó để giải quyết cùng một vấn đề nhưng theo một cách khác, khiến cái trước trở nên cũ, kĩ lỗi thời. Tuy nhiên lịch đã có một thâm niên khá lâu, dài hơn bất kì một thiết kế nào và dường như chẳng ai đòi hỏi một phiên bản mới về nó. Chắc hẳn nó đã đạt cảnh giới cao nhất vốn có, giống như một số giao diện chúng ta sử dụng ngày nay như bàn phím máy tính trên điện thoại.

Vậy thì ai là tác giả của thiết kế kiệt xuất này? Trong bài viết này, tôi chỉ nêu sơ bộ đôi điều về quá trình này bởi chỉ có một vài tạo tác minh chứng về nguồn gốc của kiểu thiết kế lưới của lịch.

Tuy nhiên trước khi phân tích thiết kế, hãy cùng nhau có cái nhìn tổng quát về concept lịch.


Vòng xoay thời gian 7 ngày mang tính hỗn hợp và đồng nhất cũng như rất khó để truy tìm và giải mã nguồn gốc, nó được sử dụng bởi người Do Thái từ thế kỉ thứ 6 trước Công Nguyên và con số 7 cũng chứa đựng nhiều điều bí ẩn về người dân Babylon. Con số này liên kết với 7 thực thể thần thánh; mặt trời, mặt trăng, sao hỏa, sao thủy, sao mộc, sao kim và sao thổ. Một tuần gồm 7 ngày cũng hoạt động dựa trên 7 thực thể như cách mà Nhật Bản hay Trung Quốc đang áp dụng. Nhưng tính phổ biến của tuần 7 ngày và ảnh hưởng của nó đến kiểu lịch hiện đại được thể hiện thông qua cách ứng dụng bởi người La Mã: vị hoàng đế Constantine chính thức sử dụng vòng tuần hoàn thời gian 7 ngày 1 tuần từ năm 321 sau CN. Điều này chứng minh là loài người đã sử dụng cách đo lường thời gian kiểu này trong khoảng 1700 năm.

Một bản lịch rời rạc Fasti Antiates Maiores (c. 60 BC) với 7 và 8 tháng.

Lịch Julian được công bố bởi Julius Caesar vào năm 46 trước công nguyên. Việc xác định người tạo ra bộ lịch quả thật rất khó khi nó đã ra đời từ hàng ngàn năm trước. Vấn đề cần bàn luận ở đây là khả năng khiến cho một quy ước trở nên thông dụng. Người Hy Lạp được cho là những cá nhân đầu tiên định 1 tháng thành 30 hoặc 31 ngày. Tất nhiên, họ không thực hiện phép toán chính xác lắm bởi việc sử dụng chu kì 8 tháng cho 1 năm. Tuy nhiên, do sự hiện hiện trong văn hóa phương Tây, phương thức này trở thành nền tảng cho Gregorian reform đến ngày hôm nay.

Người Hy Lạp để lại cho thế hệ sau một bộ lịch nhưng chúng ta vẫn không biết ai đã thiết kế kiểu hệ thống lưới của nó. Lưới dường như là một kiểu thiết kế thuận theo tự nhiên bởi nó mang tính bản năng và là cách hiệu quả để trình bày một dãy các thành tố. Người Ai Cập cũng đã ứng dụng lưới trong thiết kế lịch từ rất lâu. Dường như nó không cần đến một nhà kiến tạo nào làm ra, tựa như cách chúng ta không bao giờ hỏi rằng ai là người tạo ra chữ viết.

Lịch thường tuân theo một kiểu cách, tuy nhiên việc trình bày tháng và tuần có một vài thay đổi lúc chuyển giao từ thế kỉ 16 sang 17.

Trước những năm 1600, người ta thường thấy rằng năm, tháng và tuần được trình bày theo biểu đồ hình tròn bởi đây là cách tốt nhất để thể hiện thời gian theo chu kì. Lịch được xem là một công cụ bất diệt trường tồn chứ không phải là một bản kế hoạch thể hiện ngày và tháng. Cả hai phương thức đều mô tả sự tương quan giữa ngày và thứ, tạo nên chu kì 7 ngày một tuần như ngày hôm nay.

Biểu đồ thể hiện sự phân chia ngày và tuần, lấy từ bản phác thảo của một người Carolingian.

Phiên bản niên lịch Trung Cổ, thế kỉ 15 (Nguồn: Wikimedia Commons).

Một thiết kế bất diệt và vững vàng qua nhiều thập kỉ chính là lịch, một công cụ trường tồn qua năm tháng, được thiết kế để xác định ngày trong tuần ở tương lai chứ không phải có sẵn và theo năm như bây giờ. Lịch làm sẵn hoặc với mục đích quảng cáo được ra đời khi ngành công nghiệp phát triển, khiến cho lĩnh vực in ấn đỡ tốn chi phí và có thể đem ra sản xuất hàng loạt.

Một quyển lịch hiện đại phát triển kéo theo những nhân tố khác như niên giám, chứa thông tin về tôn giáo, văn hóa, khí tượng, thiên văn và vũ trụ tích hợp trong một bảng thực thể - lịch thiên văn cũng có bố cục lưới. Tuy nhiên, sự thay đổi lớn trong thiết kế lịch, từ kiểu hình tròn sang dạng bảng, được thực hiện vào cuối thế kỉ 15 không phải vì sự làm mới lịch Gregorian năm 1582 mà do sự xuất hiện của báo chí dạng in bởi Johannes Gutenberg.

Dù không có dẫn chứng lịch sử để bảo vệ giả thuyết của mình nhưng tôi thấy được sự tương quan giữa con chữ và sự gắn kết cố hữu với hệ thống lưới trong quy chuẩn dạng bảng. Bất kì một thiết kế đặc biệt nào đều khiến cho nhà in ấn phải thuê một người nghệ sĩ để có thể sản xuất ra các yếu tố rời rạc, thông thường là những mảnh gỗ cắt thay vì sử dụng con chữ, vì thế có khả năng rất cao là lĩnh vực in ấn đã hỗ trợ hình thành bố cục lưới của lịch, khiến nó trở thành một chuẩn mực bởi chữ cái có thể dễ dàng được sắp xếp theo tháng trong năm.

Niên lịch vĩnh cửu của Samuel Morland, ra đời vào năm 1650, là một ví dụ thú vị cho phương pháp này. Không có bất cứ ghi chép nào thể hiện tên các ngày trong tuần nhưng 7 chữ cái đầu trong bảng chữ cái thì có, một dạng hình thái xuất hiện sau này trong bản in ấn của William Parson lúc đầu thế kỉ 17.

Niên lịch vĩnh cửu của Samuel Morland, ra đời vào năm 1650. (Nguồn http://www.britishmuseum.org Creative Commons.)

Bảng tuần hoàn trình tự thời gian Châu Âu của William Parson, thế kỉ 17.

Kế hoạch, ghi chú và quảng cáo

Năm 1773, Robert Aitken, một nhà xuất bản đã tạo ra thứ mà ông gọi là lịch trình hàng ngày đầu tiên của Mỹ. Nó cho khách hàng của ông một bố cục được thiết lập sẵn khác với những gì ta biết ngày nay. Lần đầu tiên, người Mỹ có thể thấy ngày được thể hiện dưới dạng danh sách, tương tự như lịch hiện đại nhằm lên kế hoạch cần thực hiện, điều này đã vượt ra khỏi tầm với của niên lịch cơ bản.


Niên lịch vĩnh cửu được thêu dệt
của Elizabeth Knowles, 1787. (Trích từ bộ sưu tập V&A).

Bên cạnh tính ứng dụng thực tế, lịch còn được xem là một món đồ trang trí. Cuối thế kỉ 18 và xuyên suốt giai đoạn thứ 2 của quá trình phát triển công nghiệp, lịch quảng cáo trở thành công cụ thịnh hành để truyền tải tính chất của thương hiệu đến mọi nhà. Khách sạn, nhà ga xe lửa,ngân hàng, những thương hiệu lớn nhỏ khác nhau đều sản xuất lịch với mục đích quảng bá thương hiệu của mình.

Lịch với thương hiệu tài trợ năm 1888.

Mãi đến những năm 1960 thì nhân loại mới thấy lại phong cách tối giản, nơi thiết kế đồ họa và typeface được ứng dụng, đồng thời cũng nhận được sự hỗ trợ từ sự ra đời của phông chữ Helvetica và phương pháp tiếp cận mang hơi thở hiện đại. Hầu hết tác động của thời kì huy hoàng ấy đều xuất phát từ 2 người Ý: lịch treo tường cỡ lớn lừng danh của Vignelli và phiên bản lịch vĩnh cửu của Enzo Mari.


Tương lai của lịch

Lịch đã đạt đến chuẩn mực thiết kế tối đa chưa? Có lẽ là vậy, và phiên bản kĩ thuật số xuất hiện trên hệ điều hành Android hoặc iOS đã chứng minh một điều rằng thiết kế vẫn nắm vai trò chủ chốt dù chúng ta vẫn thôi thúc muốn thử nghiệm format mới.

Một số nhà thiết kế đã thử phá bỏ tính truyền thống và kiểu cách từ lâu ấy. Điển hình là John Maeda đã thử ứng dụng interfaces, được trưng bày trong bộ sưu tập của MoMA và mới nhất phải kể đến Teehan+Lax, một agency ở Canada (được Facebook mua lại sao này), đã tạo ra một phiên bản hoàn toàn mới mà bạn có thể xem qua mẫu thử tại đây.

Hiển nhiên không gì có thể lấn át thiết kế kiểu lưới tối giản và lịch là một trong những minh chứng rõ ràng trong suốt thời gian qua.

Lịch Stendig bởi Massimo Vignelli, 1966.

Phần mềm thời gian trên Android, 2017.

Các mốc thời gian

321: Hoàng đế Constantine đã sử dụng vòng thời gian 1 tuần gồm 7 ngày.

900 - 1500: Những tạo tác từ thời kì này cho thấy lịch được thiết kế theo biểu đồ hình tròn.

1500: Xuất hiện ngành in ấn và báo chí tại Gutenberg.

1582: Người Gregorian thiết kế lại lịch.

1650: Samuel Morland Almanack - lịch vĩnh cửu ra đời.

1650 - 1800: Lịch vĩnh cửu với kiểu thiết kế dạng lưới

1860: Massimo Vignelli, lịch Stendig.

1966: Enzo Mari, lịch vĩnh cửu Timor.

1995: Lịch 2000 năm của John Maeda.

Tác giả: Francesco Bertelli
Người dịch: Đáo
Nguồn: UX Planet
Ảnh bìa: Tweety Tu

Hình trong bài (10)